Kavram sözlüğü

Avrupa Birliği'nde sanayi ve enerji tesislerinin salım hakkının sınırlandırılıp alınıp satıldığı karbon piyasası. Dünyadaki ilk uluslararası örnektir.

Bir ekonomik faaliyetin hangi koşullarda çevresel açıdan sürdürülebilir sayıldığını tanımlayan Avrupa Birliği sınıflandırma sistemi. Finans kuruluşları yeşil kredi ve yatırım kararlarında buna bakar.

Bir kuruluşun belge verme ya da kontrol yapma yetkinliğinin, resmî bir kurum tarafından incelenip tanınması. Kısaca: denetleyeni kim denetliyor sorusunun yanıtı.

Avrupa Birliği'nin ekonomisini iklim dostu hâle getirme programı. Enerjiden tarıma, ticaretten finansa kadar çok sayıda kuralın kaynağı bu çerçevedir.

Avrupa Birliği'ne mal getiren şirketin, bir yıl boyunca ithal ettiği ürünlerin üretiminde havaya salınan karbonu resmî olarak bildirmesi ve karşılığı belgeleri teslim etmesi.

AB'ye satılan bazı ürünlerde, üretim sırasında havaya salınan gazın karşılığı olarak AB tarafında satın alınıp devlete geri verilen elektronik belge.

Fabrika, depo ya da bina çatısına kurulan güneş paneli sistemi. Üretilen elektrik çoğunlukla aynı yerde tüketilir.

Bir şirketin bildirdiği salım rakamlarının, o işi yapmaya yetkili bağımsız bir kuruluş tarafından kontrol edilip onaylanması. Kendi söylediğinizin dışarıdan teyit edilmesidir.

Bir işletmenin bildirdiği salım verisini bağımsız olarak inceleyip görüş veren kuruluş. İşletmenin kendi beyanını kendisi onaylamamasını sağlar.

Yakıtla çalışan bir işi elektrikle çalışacak hâle getirmek. Doğal gazlı bir fırının ya da benzinli bir aracın elektrikli karşılığına geçmesi gibi.

Bir tesisin, aracın ya da sürecin havaya bıraktığı gaz. Bacadan, egzozdan, soğutucu sızıntısından ya da tesiste kullanılan enerjinin başka bir yerde üretilmesinden kaynaklanabilir.

Bir birim yakıt, elektrik ya da malzeme kullanıldığında havaya ne kadar gaz salındığını gösteren dönüştürme katsayısı. Ölçülen tüketimi salım miktarına çevirmeye yarar.

Aynı işi daha az enerjiyle yapmak. Üretimi kısmadan, kaybı azaltarak ve ekipmanı daha iyi kullanarak tüketimi düşürmek anlamına gelir.

Büyük şirketlerin sürdürülebilirlik raporunu hangi biçimde yazacağını belirleyen standart takımı ile küçük işletmeler için hazırlanmış gönüllü, kısa sürümü.

Bir desteğin karşılığında başvuranın kendi kaynağından koyması gereken pay. Destek işin tamamını değil bir bölümünü karşılar, kalanı işletmeye aittir.

Hesabın temelini oluşturan ölçülmüş tüketim ve üretim sayıları. Kaç metreküp doğal gaz, kaç kilovatsaat elektrik, kaç ton hammadde kullanıldığı gibi kayıtlar.

Bir ürünü üretirken havaya salınan iklim etkili gazın, o ürünün içinde taşıdığı miktar. Bir ton çeliğin arkasında ne kadar salım var sorusunun sayısal yanıtı.

Borsada işlem görmeyen küçük ve orta ölçekli işletmelerin, bankaların ve büyük müşterilerin veri taleplerine tek bir ortak biçimde yanıt vermesi için hazırlanmış gönüllü raporlama seti.

Bir sürdürülebilirlik raporunun, denetim yetkisi olan bir kuruluş tarafından incelenip güvenilir bulunduğunun belirtilmesi. Mali tablo denetiminin sürdürülebilirlik bilgisindeki karşılığıdır.

Geri ödenmesi gerekmeyen destek. Belirli bir amaç için verilir, harcamalar belgelenir ve iş bitiminde ne yapıldığı raporlanır.

Süreçten çıkan ve boşa giden sıcaklığı yakalayıp yeniden kullanmak. Baca gazının, sıcak suyun ya da havanın ısısı başka bir yerde ısıtma amacıyla değerlendirilir.

Bir kuruluşun çevre konularını dağınık biçimde değil düzenli bir sistemle yönetmesini tanımlayan uluslararası standart. Sanayide belgelendirilmesi mümkün olan bir çerçevedir.

Bir kuruluşun salım hesabını nasıl kuracağını ve raporlayacağını tanımlayan uluslararası standart. Hesabın belgelendirilebilir bir düzene oturmasını sağlar.

Tek bir ürünün iklim etkisinin nasıl hesaplanacağını tanımlayan uluslararası standart. Kuruluşun tamamı değil, ürün başına düşen miktar için kullanılır.

Bir işletmenin enerji kullanımını ölçerek ve izleyerek yönetmesini tanımlayan uluslararası standart. Enerji tasarrufunu tek seferlik proje değil sürekli düzen hâline getirir.

Bir tesisin salımlarını hangi ölçüm noktalarından, hangi yöntemle ve hangi kayıtlarla izleyeceğini önceden yazıya döktüğü ve onaya sunduğu belge.

Salım verisinin önce düzenli ölçülmesi, sonra yazılı olarak bildirilmesi, en sonunda bağımsız bir kuruluşça kontrol edilmesi zinciri. Üç adım birbirine bağlı yürür.

Türkiye'de iklim politikasını yürüten kamu kurumu. Ulusal salım ticareti sisteminin kurulması ve salım verisinin izlenmesi bu kurumun görev alanındadır.

Türkiye'de muhasebe ve denetim standartlarını belirleyen kurum. Sürdürülebilirlik raporlaması da bu kurumun yayımladığı standartlara göre yapılır.

Havaya salınan gazların nerede oluştuğuna göre üçe ayrılması. Kendi tesisinde yakılan yakıt, satın alınan elektrik ve tedarik zincirinin geri kalanı ayrı ayrı sayılır.

Farklı gazların iklim üzerindeki etkisini tek bir ortak birimde toplamaya yarayan ölçü. Her gazın etkisi, aynı etkiyi yapacak karbondioksit miktarına çevrilerek yazılır.

Bir kuruluşun, bir ürünün ya da bir faaliyetin iklime bıraktığı yükün tek bir sayıyla yazılmış hâli. Havaya salınan iklimi ısıtan gazların toplamı ortak bir birime çevrilerek hesaplanır.

Havaya gaz salmanın bir bedeli olması ilkesi. Devletler bunu ya salıma doğrudan bir bedel koyarak ya da salım hakkının alınıp satıldığı bir sistem kurarak uygular.

Bir ülkede karbon maliyeti artınca üretimin, kuralların gevşek olduğu başka bir ülkeye kayması. Sonuçta emisyon azalmaz, sadece yer değiştirir.

Salınan her ton sera gazı için devletin belirlediği sabit bir bedelin vergi olarak alınması. Türkiye'de böyle bir vergi bulunmuyor; kamuoyunda bu adla anılan düzenlemeler aslında vergi değil.

Üretilen her bir birim başına havaya ne kadar gaz salındığı. Toplam miktar yerine verimliliği gösterir; üretim büyürken bu oran düşebilir.

Çok büyük şirketlerin, kendi faaliyetlerinde ve tedarik zincirlerinde insan hakları ile çevreye verilen zararları tespit edip gidermesini isteyen direktif. Raporlamadan farkı, sadece anlatmak değil önlem almak istemesidir.

Avrupa Birliği'nde belirli büyüklüğün üzerindeki şirketlerin çevre ve sosyal konulardaki performansını, mali tablolar gibi düzenli ve denetlenebilir biçimde açıklamasını gerektiren direktif.

Avrupa Birliği'nin sürdürülebilirlik raporlaması ve tedarik zinciri kurallarını sadeleştiren düzenlemesi. Kapsamı daralttı, küçük tedarikçiden istenebilecek bilgiye sınır koydu ve bazı takvimleri erteledi.

Üretilen elektriğin satılmak yerine aynı tesiste kullanılması. Şebekeden çekilen miktarı azalttığı için karşılığı doğrudan enerji faturasında görülür.

Havada ısıyı tutan gazlar. Yeryüzünden yansıyan ısının bir bölümünün uzaya kaçmasını engellerler; bu yüzden havadaki miktarları arttıkça gezegenin ortalama sıcaklığı yükselir.

Türkiye'de karbon piyasası kapsamına giren tesislerin, salımlarını ölçüp raporlayabildiklerini gösteren ve faaliyetlerini sürdürebilmeleri için almaları gereken resmî izin.

Bir kuruluşun bir yıl içinde havaya bıraktığı gazların tamamının, kaynak kaynak listelendiği hesap tablosu. Şirketin iklim tarafındaki bilanço karşılığı gibi düşünülebilir.

Şirketlerin salımlarını nasıl hesaplayıp raporlayacağını anlatan ücretsiz yöntem kılavuzu. Bugün kullanılan hesaplama alışkanlıklarının önemli bir bölümü buradan gelir.

Avrupa Birliği'nin, kendi sınırına giren bazı ürünlerin üretiminde havaya salınan karbonun karşılığını ithalatçıdan istemesi. Amaç, AB içindeki üreticiyle dışındaki üreticiyi aynı karbon maliyetine tabi tutmak.

Salım ticareti sistemlerinde bir tesise verilen salım hakkı. Her hak belirli miktarda salıma karşılık gelir; artan hak satılabilir, eksik kalan hak piyasadan alınır.

Türkiye'de büyük tesislerin saldığı sera gazına bir üst sınır konması ve bu sınır içinde salım hakkının belgeye bağlanıp alınıp satılabilmesi. Ölçmek, raporlatmak ve doğrulatmak sistemin ilk halkasıdır.

Türkiye'de kapsama giren büyük işletmelerin sürdürülebilirlik bilgisini hangi başlıklarla ve nasıl açıklayacağını belirleyen ulusal standart seti.

Türkiye'de belge veren ve kontrol yapan kuruluşların yetkinliğini tanıyan resmî kurum. Kimin denetim yapmaya yetkili olduğu buradan görülür.

Avrupa Komisyonunun vergi ve gümrükten sorumlu birimi. Sınırda uygulanan karbon düzenlemesinin yürütülmesi bu birimin görev alanındadır.

Sanayi tesislerinde enerji tüketimini azaltan yatırımların, bakanlığa proje olarak sunulup uygun bulunduğunda desteklendiği ulusal program.

Bir ürünün hammaddesinden atığa kadar bütün yaşamı boyunca çevreye verdiği etkinin adım adım hesaplanması. Yalnız fabrikadaki bölüme değil, zincirin tamamına bakar.

Kaynağı tükenmeyen ve kendini yenileyen enerji. Güneş, rüzgâr, su, jeotermal ve biyokütle bu grupta yer alır.

Şebekeden alınan elektriğin yenilenebilir bir kaynaktan üretildiğini gösteren elektronik belge. Elektriğin kimlik kartı gibi düşünülebilir.

Suyun, yenilenebilir kaynaklardan gelen elektrikle ayrıştırılmasıyla üretilen hidrojen. Üretim sırasında yakma kaynaklı bir salım oluşmaz.

Yalnız belirli çevresel amaçlar için kullanılabilen kredi. Paranın nereye harcandığı ve sonuçta ne kadar tasarruf sağlandığı bankaya düzenli olarak bildirilir.

Toplanan paranın yalnız çevresel amaçlı yatırımlarda kullanılacağı taahhüdüyle ihraç edilen borçlanma aracı. Kullanım yeri ve sonucu yatırımcıya düzenli bildirilir.

AB'ye kapsamdaki ürünleri ithal edebilmek için yetkilendirilmiş taraf. Beyanı veren ve karşılığını ödeyen bu taraftır.

Avrupa Birliği'nin ara iklim hedefine ulaşmak için mevzuatını topluca yenilediği yasa paketi. Addaki sayı hedeflenen azaltım oranını anlatır; yaşla ilgisi yoktur.

Türkiye'nin iklim değişikliğiyle mücadelesini tek bir kanun altında toplayan çerçeve yasa. Ulusal karbon piyasasının ve tesislere getirilen izin şartının yasal dayanağıdır.